Jeolojik yapı ve Stratigrafi bölümünde oluşumu hakkında detaylı bilgi vereceğimiz Van Gölü, 3 713 km²’lik alanı ile Türkiye'nin en büyük gölüdür. Doğu kesimi, Van ili topraklan içinde kalmaktadır. Van Gölü, aynı zamanda yeryüzündeki en büyük soda gölüdür. Kapalı göller arasında hacim bakımından (607 km³) dördüncü sırayı alır. Su seviyesi deniz seviyesine göre 1646 m yüksekliğindedir. Van Gölünün güneybatıdaki Tatvan koyu ile kuzeydoğudaki Erciş körfezi arasındaki uzun ekseni 130 km, kuzeybatıdaki Ahlat koyu ile güneydoğudaki Gevaş koyu arasındaki ekseni ise 80 km kadardır. Gölün etrafı dağlarla çevrilidir. Gölün kenarındaki en alçak yer Reşadiye doğusunda olup 1800 m yüksekliğindedir. Doğu kesimi batı kesimine göre daha sığ olan gölün en sığ kesimi Van koyu ile Erciş körfezidir. Derinlik bu kesimlerde 50 m civarındadır. Ahlat ile Adilcevaz arasında ise 450 m derinlik ölçülmüştür.

Van Gölü havzası yaklaşık 16.000 km2’lik bir drenaj alanını kapsamaktadır. Havza tabanında yer alan Van Gölü 3500 km2’lik yüzey ölçümü, 451 metrelik maksimum derinliği ve yüksek soda içeriği (% 22 tuzluluk ve 9,8 lik pH değeri) ile yerküremizdeki en büyük terminal göllerden birisini oluşturmaktadır. Van Gölünü çevreleyen yüksek alanların yamaçlarında ve göle dökülen akarsuların vadilerinde yerel olarak basamaklar bulunmaktadır. Van Gölünün günümüzdeki seviyesinden(1648 m), 10-15 m, 20-30 m, 55-60m, 70-80 m ve 120-130 m daha yüksekte yer alan bu şekiller ve düzlükler, Van Gölünün yüksek seviyelerinin kanıtlarını oluşturmaktadır. Van Gölünün meydana gelişi eski Muş- Van tektonik havzasının suları Fırat Nehri tarafından kapılarak boşaltılmış ve drenaj Fırat’a yönelmiştir. Daha sonra Muş- Van havzası, Nemrut volkanı ve lavları tarafından iki kısma bölünmüştür. Böylece havzaya doğrudan katılan akarsuların önü kapatılmıştır. Bu şekilde Nemrut’un doğusunda kalan Van Havzasının, bu volkanın oluşturduğu seddin arkasındaki taban kesiminde sular birikerek Van Gölünü oluşturmuştur.

Van Gölü Kapalı Havzası Türkiye’nin en geniş kapalı havzasıdır. 19.405 km² yüzölçümüne sahip olup, yıllık ortalama yağış miktarı 474 mm’dir. Yıllık toplam akım 2,39 km³/yıl olup ortalama havza verimi 5,0 l/s/km²’dir.
Van Gölü Havzası, Van Gölü’ne dökülen akarsuların su toplama alanlarını içine almaktadır. Doğuda, İran’dan Aras Irmağına katılan Kotur Çayının yukarı havzası da Van Gölü Havzasına sokulmuştur. Bu durumuyla Van Gölü Havzası 370 55’ – 390 24’ kuzey ve 420 05ı – 440 22’ doğu enlem ve boylam dereceleri arasında kalır. Van İli Merkez İlçe, Erciş, Muradiye, Edremit, Gürpınar, Gevaş’ın büyük bir bölümü ile Bitlis İli Ahlat, Adilcevaz, Tatvan İlçeleri ve kısmen merkez ilçe havza sınırları içinde kalır. Havza, batı ve kuzeyde Nemrut, Süphan, Tendürek püskürtme konilerinin üzerinde bulunduğu su bölümü çizgisiyle Fırat ve Aras havzalarından ayrılmıştır. Doğuda İran sınırı havzayı kuşatır.